Το κείμενο προέρχεται από το βιβλίο «Πολιτική» (Εκδόσεις των Φίλων, 1975) του Κωνσταντίνου Τσάτσου (1899-1987), νομικού, φιλοσόφου και πολιτικού, που διετέλεσε Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας την περίοδο 1975-1980.

[§1] Η Πολιτεία, καθώς πορεύεται μέσα στον ιστορικό χρόνο, έχει χρέος να ασφαλίζει και να ελέγχει την πορεία της, τη συνέχεια της ζωής της. Το κατορθώνει με τη σταθερότητα των θεσμών της, αλλά προπαντός με τη διάπλαση και την καθοδήγηση των επερχόμενων γενεών, που θα γίνουν φορείς των θεσμών αυτών και εγγυητές της συνέχειάς της. Η πολιτεία είναι γι’ αυτό καθίδρυμα παιδείας. Η παιδεία πρέπει να καταστήσει τον ανώριμο άνθρωπο, τον άνθρωπο της φύσης, άνθρωπο της ιστορίας. Τούτο το κατορθώνει η παιδεία με τη διάπλαση της σκέψης, της αίσθησης και του ήθους. Η παιδεία οφείλει λοιπόν να υπηρετήσει όλες τις ειδικές μορφές που ο ύπατος αυτός σκοπός προσλαμβάνει, σε κάθε φάση του ιστορικού χρόνου, σε κάθε περιοχή της οικουμένης.

[§2] Έργο της είναι γι’ αυτό εν πρώτοις να καθοδηγήσει τον άνθρωπο πώς θα δυναμώσει βιολογικά, για να γίνει το σώμα του η κατάλληλη υποδομή για τα έργα του πνεύματος. Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να θεραπεύει το σώμα, γνωρίζοντας πως η θεραπεία του σώματος δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο για τη θεραπεία του πνεύματος. Γι’ αυτό, πρέπει να μη γίνεται επί θυσία της άσκησης του πνεύματος, αλλά σε αδιάκοπη ισορροπία και συνάρτηση με την τελευταία. Και είναι έργο της πολιτείας γι’ αυτό η υγιεινή και ιατρική περίθαλψη των πολιτών της και η άθληση του σώματος.

[§3] Στις ιστορικές κοινωνίες τα υλικά αγαθά που διανέμει η πολιτική εξουσία πρέπει δουλεύοντας να τα αποκτήσουν οι άνθρωποι για τον εαυτό τους και για το κοινωνικό σύνολο. Έτσι, η παιδεία πρέπει να είναι, εκτός από παιδεία του σώματος, και παιδεία επαγγελματική, δηλαδή παιδεία των μεθόδων και τρόπων με τους οποίους ο άνθρωπος, και μέσω αυτού το κοινωνικό σύνολο, θα παράγει τα υλικά αγαθά τα αναγκαία για τη συντήρηση και την ανάπτυξη του εαυτού του και του κοινωνικού συνόλου. Από αυτό ακολουθεί ότι η πολιτεία έχει υποχρέωση να παιδεύει τον πολίτη, ώστε να γίνει ικανός να εργαστεί και μάλιστα στην εργασία όπου πληρέστερα μπορεί να αναπτύξει τις δυνάμεις του.

[§4] Συγχρόνως με τις γνώσεις για την παραγωγή υλικών αγαθών ο άνθρωπος πρέπει να αποκτήσει τις απαραίτητες γνώσεις για να δρα μέσα στην πολιτική κοινωνία όπου ανήκει. Και επειδή κατά κανόνα του αναγνωρίζονται και πολιτικά δικαιώματα, δηλαδή συμμετοχή στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας, πρέπει να αποκτήσει τις στοιχειώδεις τουλάχιστον γνώσεις, που θα του επιτρέπουν να ασκεί αυτά τα δικαιώματα. Παράλληλα με την επαγγελματική παιδεία βαδίζει και η πολιτική αγωγή.

[§5] Στηριγμένος στη μόρφωση του σώματος, στη γνώση της τεχνικής για την απόκτηση υλικών αγαθών και στην πολιτική του αγωγή, καλείται ο πολίτης να επιδοθεί στο κύριο έργο του, στη θεραπεία του πνεύματος. Η θεραπεία του πνεύματος συνίσταται στη καλλιέργεια όλων των ανώτατων αξιών, των ιδεών, των αντικειμένων, που δεν επιδιώκουμε να τα μάθουμε γιατί είναι τα μέσα άλλων, αλλά γιατί είναι αυτοσκοποί. Οι ιδέες εδώ πρέπει να συλληφθούν στην καθολικότητά τους. Δεν αρκεί η μία ή η άλλη ειδική γνώση, η πραγμάτωση της μιας ή της άλλης, λόγου χάρη, αισθητικής μορφής. Χρειάζεται το όλο, η αναφορά όλων αυτών των καθ’ έκαστον στην ενότητα της ιδέας και στους απόλυτους κανόνες, λογικούς ή αισθητικούς, που από αυτή απαυγάζουν. Δεν αρκεί επομένως να σταματήσει ο παιδευόμενος σε ένα όποιο άρτιο επίτευγμα, αλλά να έχει τη συνείδηση της αναφοράς του επιτεύγματός του στην ιδέα. Και στη σφαίρα της πράξης χρειάζεται η αντίστοιχη παιδεία. Δεν αρκεί η ηθική έξη, χρειάζεται η ενσυνείδητη αναφορά στον πρακτικό λόγο.

[§6] Με αυτόν τον τρόπο η παιδεία δεν είναι καλλιέργεια απλώς μιας δεξιοτεχνίας, οσοδήποτε και αν είναι αξιόλογη, αλλά μια καθολική καλλιέργεια της σκέψης και της ψυχής, που αυτή μόνο δίνει ποιότητα και σταθερό έρμα και δημιουργικότητα στον άνθρωπο. Αυτή πλάθει τον άνθρωπο από τη ρίζα του και γι’ αυτό σωστά λέγεται «ανθρωπιστική παιδεία».

 

Τσάτσος, Η. (1975). Πολιτική. Αθήνα: Εκδόσεις των Φίλων.